स्वर्णिम दिनहरु

पल्टनको समाजमा साब र गुरुजीहरुको निवासमा नेपाली पर्वमा जमघट गर्नको ती दिनहरुलाई आज नियाल्दै जादा। 

Upper Dolpa Trek Day-14

भिजेर- शेगुम्बा

25 May 2019

0730Hrs बजे टासिबुटि बहिनी र उनकी अन्य साथीहरुलाई धन्यवाद भन्दै भिजेर गाउ बाट हिड्यौ। चिसो बिहानीमा सूर्यको किरण प्रवेष भई सकेको थिएन्। चारैतिर नाङ्गा पहाडको उपत्यका भित्र लुकेर बसेको सुन्दर भिजेर गाउलाई छाडेर जाने रहर थिएन् । भिजेर गाउको छेवैमा तर्न नसकिने खोला आफ्नै लय सुनाउदै थियो। काठेपुल तर्ने बित्तिकै नाकै भाँचिएला जस्तै  उकालो बाटो शुरु हुन थाल्यो। खुईया गर्दै उक्लि रहयौ। उक्लिदै गर्दा नाउरको बथान चर्दै गरेका केहि सुतिरहेका देख्यौ। खुईयाँ गर्दै भिजेरको थुम्का सामुन्द्रिक सतह बाट 4815 मिटरको पासमा उक्लिदा सम्म पनि घामको कलिलो किरण पासमा पोखि सकेको देखिदैन्थ्यो ।

पासमा पुग्दा खुशीले गदगद भए। हरि भाईले तल देखिएको गाउ  टाटा गाउ साथै ऐतिहासिक गुम्बा भएको ठाँउ हातले ईसारा गर्दै देखाए।  चारै तिर हिमालहरुको पंक्ति मुस्कुराईरहेको देख्दा थप रौनकत्ताको  खुशीले चौप्ट भएको थिए म। पास बाट चारैतिरका फरक दृष्यका हिमाल र नाङ्गा पहाड हेर्नु बिशेष रहेछ।  हिउले बिगारेको बाटामा हिड्दै गर्दा भिजेर गाउका र ३ जना भिजेर देखि साल्दाङ गाउ सम्म सडक सर्वे गर्नका लागि ईञ्जिनियरहरु भेट्यौ। बाटो तेर्स्रो भएकाले थकानको महसुस भईरहेको थिएन्। पाटन तिर च्याङ्ग्राका हुलहरु चरिरहेका देखिन्थे। हल्का भोक लाग्ला जस्तो अनुभव भएकोले कलकल बग्दै  गरेको खोला छेउमा आँखाले हेरि भ्याउने चौउरमा बसेर बोकेको फापरको रोटी र चिया पियौ। प्राय धेरै जसो ठाँउमा बाटो उकालो भेटिन्थ्यो। हिड्दै गर्दा घाम चरक्क चर्केको थियो। ओरालो बाटो झर्दै गर्दा थाकेको महसुस भएकाले खोला छेउको हरियो चौउरमा एक घण्टा सुत्यौ।

उकालो बाटोमा लोथ हुँदै शेगुम्बा जानका लागि अन्तिम पास 4830 मिटरको पास छिचोले पश्चात ओरालो बाटो शुरु हुन थाल्यो। पास बाट मनोरम क्रिस्टल हिमालहरुको लस्कर देख्दा मन फुरुङ्ग भएको थियो। शेगुम्बा पुग्नलाई चार हजार भन्दा माथिको तीन वटा पास छिचोलेर शेगुम्बामा पुग्दा थाकेर लोथ भएको थिए। शेगु्म्वामा साँझको 1830Hrs पुग्यौ। नावरहरुको बथान बास बस्नका लागि पाखामा तयार भएको देखिन्थ्यो। मुख्य गुम्बा बाहेक जम्मा ४ वटा घरहरु रहेछन्। हरि भाईले चिनेको लामा बाजेको घरमा छिर्यौ। लामा बाजेले सजिलै हरि भाईलाई चिनी हाले। भोटे चिया संग सातु खादै भोकलाई दबाई रहेका थियौ।  गफगाफमा लामा बाजे राजनिति कुराहरु बडो ब्यावहारिक ढंगले भन्थे । बिकासको नाममा कसरी बजेटलाई गोदछन् भनेर। गुम्बा हेरचाह गर्न उहाँको पालो भएकोले यो साल अन्तिम हो मेरो भन्दै सुनाए। गुम्वाको सक्ली मुर्ती चोरि सक्यो नक्कली मात्र छ। दुःखी हुँदै सुनाए। । लामाका श्रीमती चौउरीहरुलाई खोले दिदै थिईन्। हरि भाईले किचनमा साँझको थेन्दुक बनाउदै थिए ।  खाना नपाकुञ्चेल सम्म माथिल्लो भेग डोल्पाको कथा र ब्याथाहरुको कुरा सुन्दै बसे म। हरेक दुई दुई सालमा गुम्बा हेरचाहको लागि साल्दाङका हरेक घरवालाहरुले आफ्नो पालोमा गर्नु पर्ने  नियम भएको सुनाए। कुराकानी गर्दै गर्दा हरि भाईले थेन्दुक तयार बनाई सके। हामी ४जना बसेर खायौ। 2100Hrs सुत्यौ। ढल्कके बित्तिकै भुसुक्कै निदाए छु। 

।

खप्तरी मगरको थाक थलो तल्लो रिचुवा गाउको चिनारी

खप्तरी मगरको थाक थलो तल्लो रिचुवा गाउको चिनारी।

ओखल्ढुंगा जिल्ला मानेभञ्ज्याङ गाउपालिकाको वडा नं ६मा पर्ने तल्लो रिचुवा गाउ। खप्तरी मगर,मुरी मगर र राई समुदायको मिश्रित बस्ति रहेको छ। सामुन्द्रिक सतह बाट ५०० मिटरमा अवस्थित रहेको छ तल्लो रिचुवाको बस्ति। पुछारमा दुधकोशी नदी उत्तरमा ठाडेखोल र रम्दुखोला। दक्षिणि भेगमा जोडीखोला रहेको छ। तल्लो रिचुवा गाउ उर्वर भूमि हो। बर्षको ३ कमाई हुने गर्दछ। तल्लो रिचुवा गाउको मौसम नेपालको अन्य स्थानको भन्दा फरक रहेको छ। जाडो समयमा जाडो नहुने। गर्मी याममा भने अत्याधिक गर्मी हुने यस गाउको मौसम रहेको छ। खेती किसानको लागि यो गाउमा ठाडेखोला बाट परम्परागत कुलो रहेको छ।

उम्बुले राई र मुरी मगर कसरी आईपुगे तल्लो रिचुवा गाउमा त्यसको जानकारी पुर्ण नभए पनि स्व खम्ब सिं खप्तरी मगरले भन्नु हुन्थ्यो । जो उहाँ मेरो आफ्नै मावली बाजे हुनुहुन्थ्यो। बाजेले गफगाफ गर्दा भन्नु हुन्थ्यो। मेरो बाउ सिंग मान खप्तरी मगर  । सिंग मान खप्तरी मगरको बाउको नाम बिर नन्द खप्तरी मगर। बिर नन्द खप्तरी मगरको बाउ,बाजे र बराजुको नाम थाहा नभएको।  बिर नन्द खप्तरी मगरको च्याब्जु। बिर नन्दको ४ पुस्ता अगाडि।  थानी बाजे भैसै ओडारमा बस्नु हुन्थ्यो। थानी बाजे को प्रख्यात थान तल्लो रिचुवाको बेसी पाखमा रहेको छ। थानी बाजेको बिषयको बिशेषता पछि उल्लेख गर्ने छु।

जुन भैसे ओडार अहिले पनि ठाडेखोला भेगको  झाँक्री गुफा नजिकै अवस्थित छ। उ बेलामा थानी बाजेले भैसी धेरै पालेकाले भैसीको गोबर अझै उक्त ओडारमा देख्न सकिन्छ। ओडार वरिपरि अझै बाल्लो कदम घारी रहेको छ। भैसी ओडार बाट खप्तरी मगरको थाक थलो भई  तल्लो रिचुवामा फैलिएको हुनु पर्छ। स्वर्गिय बाजे खम्ब सिंले भन्नु हुन्थ्यो मलाई। भैसे ओडार पुग्न २०मिनेट लाग्द छ। तल्लो रिचुवा गाउ बाट। स्वर्गिय बाजे खम्ब सिं खप्तरी मगरले अर्को अनुमान पनि  गर्नु हुन्थ्यो। मानेभञ्ज्याङ गाउपालिका वडा नं २मा अवस्थित वाक्सामा फलाम खानी थियो। वाक्सा बाट तल्लो रिचुवामा तामा खानी भएकोले खानी खन्नको लागि आएको होलान् र यतै बसोबास गरेका होलान् सायद। खप्तरी मगरलाई खानीवाले मगर पनि भन्छन्। खानीमा काम गर्ने भएकाले।

कहाँ छ त तामाखानी तल्लो रिचुवामा? दुधकोशी नदी बुढुवा घागी भन्दा केहि माथिको पहरामा तामा खानी खनेको सुरुङ रहेको छ। तामा खन्ने क्रममा सुरुङमा पहिरो गएर मान्छेहरु बाटो छेकीएर मृत्यु भए पछि तामा खानी बन्द भएको कुरा स्व खम्ब सिं खप्तरी मगर ले बताउनु भएको थियो। स्व खम्ब सिं खप्तरी मगरको बाबा सिंग मान को पाला सम्म तल्लो रिचुवाको तामा खानी संञ्चालन भएको थियो । खानीबाट निकालिएको तामाको ढुंगालाई पोल्ने ठाउमा अझै पनि पोलेका अवशेषहरु देख्न सकिन्छ तल्लो रिचुवा गाउमा।

सिंग मान खप्तरी मगर त्यस ताका खानीवालाको अध्यक्ष देखि राणाकालको मुखिया थिए । सिंग मान बिक्रम सम्वत् २०३४ सालमा मृत्यु हुनु भएको थियो। तल्लो रिचुवाको तामा खानी किन र कसरी बन्द भए भनि बाजे खम्ब सिं खप्तरी लाई कुराकानी गर्दा । उहाँले भन्नु हुन्थ्यो। मैले मेरो बाबा सिंग मान लाई सोधेको थिए। खानीको सुरुङ भत्किएर मान्छेहरु थुनिएर मरेकाले तामा खानी बन्द भएको कुरा भन्नु भएको थियो।

अव जोडौ प्रसंग थानी बाजे को। थानी बाजे अलौकीक शत्ति उहाँको। तल्लो रिचुवाको खप्तरी मगर समुदायले थानी बाजेलाई कुल देवताको आस्था राख्दै आईरहेका छन् साथै पुजा आजा गर्दै आईरहेका छन्।

थानी बाजेको थान कस्ले बनाए कसरी उत्रिए भन्ने जानकारी नभए पनि । मैले थाहा पाए देखि तल्लो रिचुवाको थानी बाजे धेरै नै प्रख्यात थियो। गाई भैसी दुहुदा दुध नदिदा साथै बाख्राले पाठा पाठीलाई दुध खान नदिदा थानी बाजेलाई बोका वा भाले भाकल गरे पछि एकै क्षणमा ठिक ठाक हुने आस्था च्यास्मी कदुवा हिलापानी घलेसार जाक्मा थाक्ले उबु उदयपुर माथिल्लो रिचुवा चेरुङ  गाउ थाक्ले भोर्ले टोक्सेल माधापुर रागापुर मानेभञ्ज्याङ र ओखरबोटका गाउकाले बोका भाले पुजा गर्न आउथे तल्लो रिचुवाको थानी बाजेको थानमा । बोको र भाले पुजा गर्न थानी बाजेको थानमा  मावली बाजे संग धेरै पटक गएको थिए म। बोकाको टाउको र भालेको टाउको पोलपाल गरि झोल बनाई धेरै पटक खाएको थिए बाल्यकालमा मावली घरमा जादा। अहिले पनि आस्था भएकाले फाटफुट पुजा गर्न थानी बाजेकोमा आउने गर्दछन्।

खम्व सिं खप्तरी मगरको साईला भाई स्व बाजे ललित बहादुर खप्तरी मगरले एक दिन थानी बाजेलाई गाली गर्दा रातै भरी घर मास्तिर बाघ कराएर सुत्नै नदिएको र पछि थानी बाजेलाई भाकल गरे पछि गोरे डाँडा हुँदै ठाडे खोला तिर कराउदै गएको कुरा बाजे खम्ब सिंले मेरो आमालाई सुनाएको थियो। सिंग मान खप्तरी मगरको ४ भाई छोरा र २ बहिनी छोरी थिए। सिंग मान को माईला छोरा खम्ब सिं खप्तरी मगरको ५ छोरा र ६ छोरीहरु गरि जम्मा ११ जना  बाल बच्चाहरु छन्। साईला छोरा ललित बहादुर खप्तरी मगरको ३ छोरा र १ छोरी छन्। कान्छा छोरा अम्बर बहादुर खप्तरी मगरको २ छोरा र ३ छोरीहरु छन्। सिंग मानको बाल बच्चा कान्छा मात्र जीवित हुनु हुन्छ। उहाँ बृटिस सेनाको गोर्खा मेजर पदबाट अवकास हुनु भई काठमाण्डुमा बसोबास गर्नु हुन्छ। खम्ब सिं का छोराहरु बृटिस सेनामा जागिर खान्थे र हाल सबै बेलायमा बसोबास गरेका छन्। ललिल बहादुरको पनि बेलायाती सेनामा जागिर खाई अवकास जीवन काठमाण्डुमा बिताई रहेका छन्। सिंग मानको जेठा छोराको खलक मात्र तल्लो रिचुवा गाउमा बसोबास रहेको छ। सिंग मान खप्तरी मगरको जेठा छोरा बाहेक अन्य ३ छोराहरु बृटिस सेनामा जागिर खाएका थिए।  

अन्तिममा खप्तरी मगरको थाक थलो तल्लो रिचुवा गाउनै हुनु पर्छ होला भनेर स्व बाजे खम्ब सिंले भन्नु हुन्थ्यो। उहाँ आज भन्दा २ बर्ष अगाडि ९३ बर्षको उमेरमा मृत्यु हुनु भएको थियो।

तल्ली रिचुवा गाउ अन्तरिक पर्यटकको लागि सम्भावना रहेको गाउ हो। ठाडे खोलामा भएको झाँक्री गुफा र भैसे ओडार  बुढुवामा अवस्थित तामा खानी खनेको सुरुङ र ओडार डाँडामा रहेको अक्करमा चुहिरहेको शिला जी नियाल्न तल्लो रिचुवा गाउले पर्खि बसेको छ। तल्लो रिचुवा गाउमा खयार रुख पनि ज्यादै राम्रो संग हुने भेग हो। तर अहिले तल्लो रिचुवामा भएको बनपाखा देखि कान्ला बारी र खरबारीका खयारहरु सबै निमिट्यान भई सकेका छन् बेचबिखनले गर्दा। अहिले नाङ्गो पाखामा  केवल सतिबयार र धयार घारीमात्र देख्न सकिन्छ।

तल्लो रिचुवा गाउमा २०२२ साल भन्दा अगाडि ५ प्रजातिको बाघहरु पाईन्थे भन्थे मेरी स्व आमाले। त्यस बेला बाघले अतिनै दुःख दिएकाले जिल्ला बाट बाघ मार्ने अधिकार  र उर्दी दिएकाले दबाई दिएर धेरै बाग मारेको कुरा भन्नु हुन्थ्यो। त्यो बेलामा देखेको मध्यमा एक प्रजातिको बाघ मैले अझै टिभिमा देखिको छुईन् भन्थे आमाले म संग कुराकानी गर्दा। तल्लो रिचुवामा पाईने त्यस बेलाको बाघ पाटे ,सिंह, चितुवा, कालो रंगको बाघ। कालो रंगको बाघ भने पछि जागुर र अन्तिम मा पाटे बाघ र सिंह भन्दा बेग्लै किसिमको बाघ थियो। उहाँ किसोरी हुँदा तल्लो रिचुवामा छिरी नसक्ने बनजंगल थियो भनेर मलाई भन्नु हुन्थ्यो।  

Upper Dolpa Trek Day-13

High Camp- Bhijer

24May 2019
भिजेर गाउकी राजदुतको गाउमा पुग्दा

माथिल्लो डोल्पा भिजेर  गाउकी राजदुत टासीबुटी संग। बाँया बाट टासीबुटी लामा ।

0600Hrs उठ्यौ । वाई वाई को सुप र चिया पियौ। ज्यान न्यानो बनायौ। छेवैमा खोला बगेको आवज सुनिन्थ्यो। नाङ्गा पाखा र शिखरमा हिँउको चमक देखिन्थ्यो। शान्त वतावरणमा रमाउदै 0630Hrs ओरालो बाटो पच्छाउदै झर्न थाल्यौ। हिड्दै गर्दा बिदेशीले संञ्चालन गरेको चिज फ्याँक्ट्री भवन सिजन नभएकाले बन्द भएका देख्यौ। खोलापारी गोठमा धुवाँ उडिरहेका देखिन्थे। चौरी र याकहरु पाखामा चर्दै गरेका देखिन्थे। बाटो ‌ओरालो भएकाले थकानको महशुस भएको थिएन्। घामको प्रकास छिप्पि सकेको थियो। भिजेर गाउ आईपुग्नै लाग्दा बाटमा एक किशोरी बहिनी संग भेट भयो। काठमाण्डु बाट एसईईको परिक्षा दिएर गाउमा आएकी रहेछिन्।  दाउरा खोच्न पाखा तिर हिडेकी बताईन् । गफगर्दा फर्सीला तरिकाले बोल्थिन।

वारीपारी नाङ्गा पाखाको बिचमा कञ्चन खोला बगेको थियो। भिजेर गाउको भौगलिक स्वरुप अकल्पनिय ढंगबाट निर्मित रहेछ। आँखाले हेरि भ्याउने टारबारीमा मोहित पार्ने बस्तिको  शौन्दर्य आँखै भरी नृत्य गरि रहको देख्दा हरिभाईलाई  भिजेर गाउ स्वर्गको एक टुक्रा खसेर बसेको जस्तै रहेछ भने। भिजेर गाउ सामुन्द्रिक सतह बाट 3840 मिटरको उचाईमा अवस्थित जीपीएसले देखाउदै थियो। ऊवाँ छर्नका लागि गाउलेहरु गरा कान्ला खन्दै गरेको देखिन्थे। हिड्दै तस्विर र भिडियो खिचे। गाउको सिरानमा पाठशाला भवन रहेछ। स्कूले नानीहरु घाम ताप्दै पढ्दै गरेका देखिन्थे। गाउको पुछारमा बिदेशीको अनुदानमा निर्मित साथै अनुदान बाटै संञ्चालित हस्पिटलमा पुग्दा0830Hrs भएको थियो। 

हरि भाईको चिनारु टासीबुटी बहिनी हस्पिटलको बार्दलीमा चिया पिउदै गरेको देख्यौ। उहाँकै घरमा बस्ने योजना हिजै हरिभाईले मलाई सुनाएका थिए।टासीबुटी बहिनी पिउदै गरेको चियाको कप संगै आगनमा ओर्लिए। अर्की आर्युवेद बहिनी र कुक बहिनी पनि आईन्। भोटे चिया पिउदै प्राङ्गनमा घाम ताप्दै गफ गर्न थाल्यौ। सिजनमा भिजेर गाउका गाउलेहरुको दुःखी रहेका घाउहरुलाई मलन लगाउन आउने र बेसिजनमा काठमाण्डु मा बस्ने बताईन्। भिजेर गाउ र फो गाउमा  परिचित डाक्टर भनेर चिनीने गर्दा रहेछन् टासीबुटी बहिनीलाई। भिजेर गाउमा उनीको नाम त चुलीमानै रहेछिन्। टासीबुटी स्टाफ नर्सको गुणगान मलाई हिजै हरि भाईले बताएको थियो। उहाँको कुरा गर्ने शैली देखि म प्रभावित भईरहेको थिए। नेपाल सरकारको उपस्थित नभए पनि मैले सकेको मेरो जन्मभूमि गाउलाई सकेको सेवा र बिकास गर्नमा लागि रहेने कुरा बडो मृदुभाषी तवरले बताईन मलाई।मनमनै सोचे टासीबुटी बहिनी भिजेर गाउकी मात्रै नभएर माथिल्लो डोल्पाकै राजदुत रहेछिन् । उनीमा जोस जाँगर र उत्साहले भरेको देखिन्थे। 

गफगर्दै गर्दा फो गाउका २ जना महिलाहरु लाई टाउको दुखेको दवाई खाने तरिका सिकाईन्। भोटे भाषामा। यी दुई जना हिजो आएकी हुन्। आज दबाई लिएर फो गाउ फर्कन्छन्।  आउन १ दिन र फर्कन १ दिन लाग्ने कुरा बताईन् टासीबुटी बहिनीले। हरेक शुक्रवारका दिन टासीबुटी बहिनीले स्वस्थ्य सम्बन्धी स्कूलका नानीहरुलाई शिक्षा दिने बताईन्। घडी हेरिन् स्कूल जाने बेला भएछ भन्दै कोठा तिर लागिन्।  मौलिक भोटे भेषभुषामा सजिएर भरै कुरा गरौला भन्दै स्कूल तर्फ गईन् 1145Hrs। खाना खाए पछि सुत्यौ हरि भाई र म। 1400Hrs ब्युँझ्यौ। टासीबुटी बहिनी संग कुराकानी गर्दै भोटे चिया पियौ। घाम सिधै झरिरहेको थियो। हावा हल्का चल्दै थियो। चारै तिर नाङ्गा पठारको बिचको उच्च हिमाली बस्तिमा रोचक वतारण देखिन्थ्यो। 

बिदेशी अनुदान बाट संञ्चालित स्कूलका शिक्षकहरु संग गफगाफ गर्न लाग्यौ 1500Hrs। भिजेर गाउमा नेपाल सरकारको उपस्थिति केहि देखिएन्।बरु घरको घुरीमा फ्रान्सको राष्ट्रिय झण्डा फर्फराई रहेको देखिन्थ्यो। स्कूलमा पुग्दा च्याँङ्ग्राको मासु काटकुट गरिरहेका देख्यौ। हेडमास्टर र अन्य शिक्षकहरु  हरि भाईको गाउतिर भएकाले सजिलै चिनि हाले। परिचय भए पछि चिया पिउदै कुराकानी गर्न थाल्यौ। यार्साको सिजन हुन लागेकाले एक हप्ता पछि स्कूल बिदा हुने कुरा हामीलाई बताए। होस्टेलमा बस्ने केटाकेटीहरुका लागि हरेक १५ दिनमा महिनाको २पटक  च्याँङग्राको मासु काटेर खुवाउनका लागि बिदेशीले अनुदान दिएकाले काटकुट गर्दै गरेको देखाउदै सुनाए हेड सरले। हेड सर र अन्य शिक्षकहरु हरि भाई संग डोल्पा जिल्लाका  राजनितिज्ञ र प्रतिनिधीहरुको आलोचना गरेका कुराहरु सुन्दै बसे म। 1700Hrs स्कूल बाट फर्क्यौ। 

फर्कदा सूर्यको किरण चुचुराहरु बाट पछाडि सर्दै गरेको देखिन्थे। बस्तिको घुरीमा रंगीन थाङ्काहरु फरफराई रहेको देखिन्थे। बस्तिकै छेवैमा कञ्चन पानी बग्दै गरेको आवाज सुनिन्थ्यो। टासीबुटी बहिनीको आगनमा पुग्दा गोधुली साँझको आगन आउनका लागि लोभ्याउने खालको वतावरण उपस्थितिको लागि संकेत देखिदै थियो।

    

हामी घुमन्ते २ जना टासीबुटी बहिनी लगाएत१ जना आर्युबेद बहिनी र १ जना कुक बहिनी लगात जम्मा ५जना मिलेर साँझको थेन्दुक बनाउन लाग्यौ। टासीबुटी बहिनीलाई भिजेर देखि स्टाफ नर्स हुनका लागि गर्नु परेका यात्राहरुको बारेमा जिज्ञासा सोधे। बिदेशी छात्रबृती बाट काठमाण्डुमा पढ्न पाउने अवसर देखि स्टाफ नर्स पास गर्न बिदेशी सहयोग पाएकी बताईन्। सिजनमा भिजेर गाउमा आई बिरामीहरुको सेवा गर्ने र बेसिजनमा काठमाण्डुका अस्पताल साथै अन्य आईएन जीओको गतिबिधीमा ब्यस्त रहने कुरा भनिन्। अब अर्को साल देखि यहि गाउकी एक जना बहिनी स्टाफ नर्स भएकी छिन् । तिनी आउछिन्। म अन्य क्षेत्रमा कार्यमा ब्यस्त रहन्छु। अर्को साल बैवाहिक जीवनमा बाँधिने योजना भएको बताईन्। गफगाफ गर्दै थेन्दुक पनि तयार भयो। संगै बसेर खायौ। थेन्दुको शक्तिले भोलि सजिलै शे गुम्बा पुगिएला भन्दै हरि भाईलाई सुनाए। माथिलो डोल्पा भेगमा थेन्दुको बनाउन शिपालु र मिठो बनाउने आफ्नो परिचय बनाई सकेको रहेछ हरि भाईले। यि बहिनीहरुले पनि हरि भाईको थेन्दुको स्वाँदको तारिफ गरे। ३ जना बहिनीहरु टिभि हेर्न थाले। शुभरात्री भन्दै सुत्न लाग्यो हामी।  

Upper Dolpa Trek Day-12

Saldang- High Camp(Vijer)

23 May 2019

 डोल्पाको सालदाङ देखि भिजेर पुग्नका लागि नाङ्डोला पास 5370मिटरको उचाईमा

हिजो बुलुकीको उब्रेको थेन्दु संग वाई वाई खाजा खायौ। ज्यान तातो बनायौ। लामा बाजेका बुहारी चौरीका दुध दुहुदै थिए। सबै जनालाई फेरी भेटौला भन्दै 0630Hrs सालदाङ बाट हिड्यौ।लामा बाजेले आफ्नो घरको पछाडी सम्म हामीलाई छोड्न आए। उकालो बाटो देखाउदै त्यहि थुम्का कटेर नाङडोला पास आउछ । पासमा हिँउ छैन होला आज आरामले भिजेर पुग्छ भोटे लवजमा भने। लामा धन्यवाद फेरि भेटौला भन्दै उकालो बाटो लाग्यौ। उक्लिदै गर्दा घामको प्रकास छरिसकेको थियो। लामा बाजे घाम ताप्दै हामीलाई हेर्दै बसिराखेका देखिन्थे। उक्लिदै गर्दा कारभान फिल्मका नायक थिन्लेको घर त्यहि हो भन्दै हरि भाईले देखाए।

उचाई बढिरहेको थियो। सास बढिरेहको थियो। कछुवा गतिमा उकालोमा उक्लि रहयौ। उक्लिदै गर्दा सानो पोखरी भेट्यौ।  नेपाल टेलिकमको टावर निमार्ण भईसकेको देख्यौ। लामा बाजेले अबको २ महिना भित्रमा टेलिफोन सेवा गाउमा चल्छ भनेको थियो हिजो हामीलाई। कराङ गाउ सिधै तल देखिरहेको थियो। सालदाङ गाउलाई थुम्काले छेकीसकेको थियो। 4600 मिटरको उचाईमा पुग्दा खाजा खाने सल्लाह भयो। हरि भाईले तातो पानी तताउन थाले। आचार संग फापरको रोटी खाजा खायौ। तातो पानी र चिया पियौ। ज्यान तातो बनायौ। बादलले घामलाई लुकाउने र छोड्दै गरेको वतावरण थियौ। ४५ मिनेट सुत्यौ।

ब्युँझिए पछि चारै तिर मुस्कुराएर बसेको हिमालको तमास नियाल्दै उक्लिदै गर्दा नाङ्डोला पास वरिपरिका हिमालहरु देखिन थाले। नेपाल र चाईना तिरका हिमालहरुले क्षितिज संग मिले बसेको देखिन्थे। नाङ्डोला पास पुग्नै लाग्दा हिँउ संग कुस्तिनै खेल्नु पर्यो। कहिले भासिने कहिले पछारिने चिप्लिदै गर्दै स्वाँ स्वाँ र फ्वाँ फ्वाँ गर्दै 5370 मिटरको नाङ्डोला पासमा पुग्दा हर्ष र उल्लाष छाउन थाल्यो।

देखिदै गरेका हिमालका चुचुराहरुलाई कुहिरोले छोपि सकेको थियो। पास बाट छेवैमा ढाका टापी लगाएर बसेको जस्तै आकृतिमा रहर लाग्दो हिमाल मुस्कुराउदै बसेको देख्न पाउदा खुशीले गदगद भए। ईच्छा पुगुञ्जेल तस्विर र भिडियो खिचे। पासमा १५मिनेट बस्यौ। पास बाट झर्दै गर्दा हिउले कुटेर राखेको जस्तै लाग्ने चिउराको आकृतिमा देखिने खालका काला ढुंगामा टेक्दै हिड्दा थकानको महसुस भएको थिएन्।

आकासमा कालो बादलको हुल हिमालको टाकुरा तिर उड्दै  गरेको देखिन्थे। नाङ्गा पठारमा ४८८० मिटरको उचाईमा एक्यापले निर्माण गरेका एउटा हट भेट्यौ। भिजेर गाउ पुछारमा देख्दै थियौ। बाटो पुरै ओरालो भएकाले थकानको भान हुँदै थियो। खोलाको छेवैमा 4650 मिटरको उचाईमा भिजेर नपुग्ने हाई क्याम्पमा बस्ने योजना बन्यौ। 1630Hrs हरियो चौउरमा टेण्ट टाग्यौ। सिधै तल देखि रहेको याक फार्म र चिज फ्याँक्ट्री हो । हरि भाईले टेण्ट टाउदै मलाई सुनाए।  सालदाङ बाट बोकेको उसिनेको आलु रोटीको साथमा वाई वाई को सुप संग खाने भन्दै हरि भाईले पानी तताउन थाले। आकास खुलेको थियो। घाम किरण  टाकुराहरुको शिरमा पुगिसकेको देखिन्थे। टेण्ट भित्र खाना खाई सके पछि साँझ नपर्दै स्पिङ ब्याग भित्र सुत्न थाल्यौ। कोलाहल केहि थिएन्। शान्त वतारण थियो। छेवैमा खोला बग्दाको आवाज मात्र सुनिन्थे। हरि भाई आफ्नो मोबाईलमा डाउन लोड भएका भिडियो हेर्दै थिए। म नारायण गोपालका गीत सुन्दै हरि भाईले भने आज सालदाङ देखि १० घण्टा हाई क्याम्पमा आई पुग्यौ । भोलि सजिलै आरामले २ घण्टामा आरामले पुगिन्छ भिजेर हरि भाईले भने। गीत सुन्दै गर्दा निदाए छु म।

Upper Dolpa Trek Day-11

22May 2019

komas To Saldang

काराभान फिल्ममा आयुर्वेदिक डाक्टरको भूमिका अभिनय गरेका लामा ज्यु संग। साल्दाङ गाउ

हामी उठ्दा लामा पुजा पाठ गर्दै थिए। उनकी बुहारी हाम्रा लागि रोटी पोल्दै थिए।चिया तीन तीन कप पियौ। वडा अध्यक्ष जिग्मे जी घोडा याक र चौरीलाई  घाँस दिदै गरेका देखिन्थे।पुजा पाठ समाप्त गरे पछि लामा ज्यूले चिया पिउदै कुराकानी गरे हामी संग। हरी भाईले पाकेको ४ वटा रोटी झोलामा राख्दै थिए। खाएको बसेको कति भयो होला बिल तिर्न खोज्दा लामा ज्यूले तिर्नु पर्दैन भने। उल्टो धन्यवाद दिए हरि भाईलाई हिजो खोलामा पुल बनाउन सघाएकोमा।लामा र उनकी बुहारीलाई धन्यवाद भन्दै बिदा भयौ। वडा अध्यक्ष आगनमा जीनकाटी कस्दै थिए। कता हिड्ने तर्खर अध्यक्ष ज्यू मैले भन्दा तल पुछारमा उवा छर्नका लागि खनजोत गर्न जान लागेको बताए। उहाँ संग हात मिलाउदै फेरि कुनै दिन भेट होला भन्दै बिदा भयौ।0600Hrs कोमास गाउ देखि बाटो लाग्यौ।

सिधै माथि देखिएको पास देखाउदै त्यहि पास कटेर  साल्दाङ पुग्ने आज हरि भाईले भने। उकालो बाटो भएकोले चिप्ले किराको गतिमा हिड्दै गर्दा घामको प्रकाश छरिसकेको थियो। पास त्यहि देखे पनि थाकेर लोथ भएको थिए।घामको प्रकाश कोमास गाउमा पोखिदाको रमणिय दृष्य र हिमालहरुको स्वरुप नियाल्दै उकालो बाटमा थकान भुलाउने ओखती जस्तै लाग्थे।  पाखामा काँडाका पोथ्राहरुमा फक्रेका फूलहरु देखिन्थे। २ घण्टामा कोमास पास सामुन्द्रिक सतह बाट ४६२० मिटरको उचाईमा पुग्यौ। खुलेको दिन थियो। घाम चारै तिर पोखीसकेको देखिन्थे। पासमा हावा चलेको थिएन्।खुशीले गदगद हुँदै चिच्याँयौ। पास बाट नाङ्गा पठारको फेदीमा सालदाङ र कराङ गाउको दृष्य मोहित र आकर्षित देखिन्थे। भोलि नाङ्डोला पास हुँदै भिजेर पुग्ने बाटो देखाए पास बाट।  निक्कै हिँउ भएको जस्तो देखिए पनि जान सकिन्छ होला सुनाए हरि भाईले । १०मिनेट बस्यौ पासमा।

बाटो पुरै ओरालो भएकाले थकानको महसुस भएको थिएन्। खोलाको छेउमा खान्की खाने योजना बन्यो। ग्याँसमा पानी उमाल्न तयारी गरे हरि भाईले। तातो चिया पिउदै साथमा अचार संग चोप्दै रोटी खायौ।४५मिनेट सुत्यौ। ब्यूँझदा 1130Hrs बजे भएको थियो। ओरालो बाटोमा झर्दै गर्दा नाङ्गा पाखामा काँडाका पोथ्रा भित्र च्याँङ्ग्राका बथान चरिरहेका देख्यौ ।हिड्दै गर्दा बाटामा एक जना किशोरी मोबाईलमा टिवेटिएन गीत सुन्दै आउदै गरेका भेट्यौ। बोलाए तर बोलिन् सायद भाषा बुझेन जस्तो लाग्यो मलाई । सिधै पारी रमणिय गाउ सालदाङ र कराङ गाउ आँखै भरी लोभलाग्दो दृष्य पोखीरहेको देखिन्थे। सालदाङको फेदीमा झोलुङ्गे पुलमा पुग्दा1200Hrs बजेको थियो। हावाले रंगीन थाङ्काहरु फरफराई रहेको देखिन्थे। खोला पुरै कालो रंगको धमिलो भेले बग्दै गरेको देखिन्थे। जीपीएमा हेरे पुलको निर्माण भएको स्थान सामुन्द्रिक सतह बाट ३९०० मिटर देखायो। सालाङ बस्ति सिधै माथि देखिन्थे। पुल तरेर आराम गर्दै गर्दा एक जना बृद्ध बाजे आए। सालदाङ बाट दबाई लिएर आएको रहेछ। उनको श्रीमती बिती सकेको रहेछ।मेरो बुढेस कालको सहारा कोहि छैन्। बाजेको त्यो कुरा सुन्दा मेरो मन बाँउडिएको थियो। हल्का नेपाली भाषा बोल्दा रहेछ। हरि भाईले केहि बेर जिस्काए। राम्रो संग जानुहोला बाजे हामीले भन्यौ।   

कछुवा गतिमा उक्लिदै गर्दा ऊवाँ छर्नका लागि बारीमा खनजोत गरि रहेका देखिन्थे।नाङ्गा पठारमा निर्मित गुम्बा चैत्य माने र बस्ति नजिक बाट नियाल्न पाउदा पुलकीत भई रहेको थिए म। माथिल्लो डोल्पाको रमणिय बस्ति तिन्जे सिमेन र कोमास गाउमा होटल को साईन बोर्ड झुण्ड्याका छैन् र होटल र किराना पसल छदा पनि रहेन्छ। तर छार्का भोट र सालदाङ गाउमा होटलको साईन बोर्डले केहिन केहि भए पनि गाउको बिकास र चेताना भएको झल्काउदो रहेछ भन्ने मलाई फेरि सालदाङमा लामा होटलको साईन बोर्डले दर्सायो।लामा होटलमा पुग्दा 1400Hrsबजेको थियो। लामा बाजेले हरि भाईले देख्ने बितिक्कै चिनी हाले।सालदाङमा उनले होटल साथै क्याम्पिङको लागि चौउर पनि बनाएको रहेछ।हरि भाईले चुलोमा थुक्पा खाजा पकाउन थाले। आगनमा घाम ताप्दै चिया पिउदै बसे म। थुक्पा संग चाईनिज कोकाकोला खायौ। खाजा खाई सके पछि आगनमा चिया पिउदै लामा बाजे संग कुराकानी गर्न थाल्यौ।  कराभान फिल्ममा आयुर्बेदिक डाक्टरको भूमिका खेलेको कुरा हरि भाईले मलाई बाटोमा आउदा भनेको थिए। लामा बाजे संग काराभान फिल्म खेलेको सुटिङ गरेको बारेमा सोधे। काराभान फिल्मको धेरै सुटिङ ध्वो तरापमा खिचेको बताए। थिन्ले बिरामी भएको र मैले ओखती दिएको सुटिङ छार्का भोटमा खिचेको सुनाए। फिल्मको सुटिङ सके पछि फिल्ममा खेलेका सबैलाई पोखरामा एक महिना घुमाए यरिक भ्याल्लीले हामीलाई।

घाम ताप्दै आगनमा एक घण्टा सुते म। हरि भाई कोठा तिर सुत्न लागे। 1600Hrs बजे साल्दाङको स्कूल साथै वरिपरि घुम्न निसक्यौ।माथिल्लो डोल्पाको सुन्दै आएको उच्च हिमाली बस्ति सालदाङमा आईपुग्दा खुशीको तरंग फैलिएको थियो मेरो। पारि नाङ्गा पाखा र क्षितिज संग अंगालोमा बाँधिएको जस्तै देखिन्थे टाकुराहरु।

साँझको खाना हरि भाईले चुलामा थेनदुक बनाउदै थिए। लामा पुजा पाठ गर्दै थिए। लामाका श्रीमती र बुहारी भोलि हाम्रा लागि रोटी बनाउका लागि पिठो मुछ्दै थिए। पुजा पाठ सके पछि लामा बाजे बडो रोमान्टिक कुराकानी गर्न थाले । उहाँकी श्रीमतीलाई जिस्काउदै अझै अर्कै बिहे गर्नु पल्ला भन्दै थिए। हरिभाई ले हो लामा जी बिहे गर्नु पर्छ भन्दै उकास्दै थिए। श्रीमती र बुहारी लजाउदै गरेको देखिन्थे। हामीले लामा बाजेलाई थप रोमान्टिक गफ थपि दिन्थ्यौ। लामा बाजे झन थप रोमान्टिक गफ निकाल्थे। ठट्यौली गर्दै हरि भाईले थेन्दुक बनाई सके। सबै बसेर खाँयौ। 2030Hrs बजे सुत्यौ। सुत्नु भन्दा अगाडि सालदाङ गाउको लामा होटलको उचाई जीपीएसमा हेर्दा  ४०६० मिटर देखाएको थियो।

Upper Dolpa Trek Day-10

21May 2019

Shimen To komas

 नेपालका कान्छा वडा अध्यक्ष  शेफोकसुण्डो गाउपालिका वडा न‌ं १ का जिग्मे लामा संग उहाँको घुरेनमा (कोमास गाउ माथिल्लो डोल्पा)

0530Hrs ब्युँझदा लामा बाजेको बुहारीले उवाको रोटी पोल्दै गरेकी थिईन्। लामा बाजे पुजा गर्दै गरेको थिए। हरी भाई र म भोटे चिया पिउदै गर्दा लामा बाजेको छोरा र कोमास गाउ बाट आएका पाहुना पनि उठे। आफ्नी श्रीमती लाई भोटे भाषामा बोलाउथे तर केहि नबोली रोटी पोलीरहेको थियो। हिजो रातीको बैठकको निर्णय के भयो राम्रो भयो होला हैन दाई। कहाँ हुनुनी त्यतिकै सकियो। भोलि फेरि बैठक छ भन्दै गर्दा घरमा ल्याउदा भई हाल्यो नी रिसाउदै र कर्के आँखा तर्दै उनीकी श्रीमतीले भनिन् । सिमेन गाउबाट 0620Hrs बजे बाटो लाग्यौ। काठे पुल तर्ने बितिक्कै उकालो बाटो सुरु हुन थाल्यो।चिसो वतावरण थियो। घामको किरणा नाङ्गा पहाडको चुचुरोमा आईपुग्दै गरेको देखिन्थ्यो।

उभिदै बिसाउदै सिमेन गाउलाई नियाल्दै सिमेन पास 0820Hrs २घण्टामा सामुन्द्रिक सतह बाट ४३७० मिटरको पास मा पुग्दा खुशीले भाव विभोर भए। हिमश्रृखलाहरुमा सेताम्मे भएर मुस्कुराउदै बसेको देख्दा  सिमेन पासको बिशेष आकर्षण रहेछ। १० मिनेट पासमा आराम र फोटो खिचे पछि पास बाट  सिधा र ओरालो बाटो शुरु हुन थाल्यो । सुनसान वतावरणमा हरि भाई अगाडि म पछाडि झर्दै गर्दा कोमास खोलामा गाउलेहरु काठे पुल बनाउदै गरेका भेट्यौ। खोलामा आई पुग्दा 0900Hrs भएको थियो। हरि भाईले ग्याँसमा  चिया र चाउ चाउ पकाउन थाले।चिया पिउदै काम गरि रहेका दृष्य नियाल्दै थकान मेटाए मैले। सिमेन बाट बोकेका २ईञ्ज बराबरको ऊवाँको रोटी र वाई वाई  खायौ। हरि भाईले पुल बनाउका लागि सघाए। हेर्दा हेर्दै खोलामा पानी बढि रहेको देखिन्थ्यो। हिँउ पग्लेकाले पानी बढेको सजिलै अनुमान लगाउन सकिन्थ्यो। घण्टा घण्टामा काम गरि सके पछि छ्याङ् खाने चलन रहेछ। युवा युवतीहरु काम गर्दा र खाजा खादा जिस्किरहेका देखिन्थे। पारिलो घाम झरिरहेको थियो। कुनै हल्ला खल्ला थिएन् । केवल खोला बग्दा निस्केको गीत मात्र सुन्न सकिन्थ्यो। आजको गन्तब्य कोमास भएकाले हतार थिएन् हामीलाई । 

एक भाईले मलाई खुसुक्कै कानमा भने। त्यो केटी जस्तो देखिन्छ केटी होईन्। छक्का हो नी दाई भने। केहि भनिन ति भाईलाई तर मनमा चस्कै भएर आयो । समाजमा कति तिरस्कार खप्दै बसेको होलान् भनेर। एक महिला २ पुरुष आईपुगे 1300Hrs। उनीहरु सिमेन जानका लागि । गन्तब्य काठमाणडु हिडेका रहेछन्। सालदाङ र कराङ गाउका रहेछन्। महिला भने कराङका रहेछन्। गाउलेहरु संग मातृभाषामा गफ गरे। फेरी धान पाक्ने याम आउछु भनेको सुन्दा धान फल्दैन होला मैले भने। सबै जना हाँसे। उवा पाक्ने बेलामा आउछु भन्दै सच्याए आफ्नो बोली। ध्वो तराप भएर काठमाण्डु जाने योजना भएको तर खोला बढेकाले सिमेन तिञ्जे हुँदै ध्वो तराप जाने बैकल्पिक बाटो हिडेको बताए मलाई। धेरै ठाउमा खोला तर्नु पर्ने र झोलुङ्गे पुल नभए पछि गाउलेहरु यसरी धुमाउरो बाटो भएर जाने रहेछन्।

1515Hrs बजे खोला बाट हिड्यौ कोमास गाउ। बाटो पुरै उकालो थियो । आराम र थकान मेटाएकाले होला सजिलै1600Hrs कोमस गाउ पुग्यौ। अस्ताउनका लागि घामको प्रकाश हिमालहरुका घाटि घाटि सम्म पुगेको देखिन्थे। कोमास गाउमा पसल र होटल नभएकाले हरि भाईले चिनेको लामाको घरको आगनमा पुग्दा लामाका छोरा र बुहारी साथै तिनका कामदारहरुले घोडा चौरी लाई घास र दाना पानी दिदै देखिए। औतारी लामाका दाईको छोरा बलेसीमा भेटायौ। उहाँ संग कुराकानी गर्ने क्रममा हाम्रा दाई नेपालकै कान्छा उमेरका वडा अध्यक्ष सुनाए। मैले कान्छा वडा अध्यक्ष जिग्मे लामा भने सुनेको थिए तर कुन गाउका भनेर थाहा थिएन् । खुशी लाग्यो बधाई र शुभकामना भन्दै हात मिलायौ। उहाँले हामीलाई न्यानो आत्मियताका साथ घर भित्र भित्राउनु भयो। झोला बिसायौ। चिया पियौ। 

कोमास गाउमा हरि भाईका गाउतिरका शिक्षकहरु भएकाले स्कूल घुम्न निस्कयौ। शिक्षकहरु खाजा खादै थिए। हामीलाई पनि खाजा खुवाए थेन्दुक। हरिभाई र शिक्षकहरु कुराकानी गर्दै थिए किचनमा। वरिपरिका दृष्यको तस्विर र भिडियो खिच्न बाहिर निस्के म। सामुन्द्रिक सतह बाट ४२०० मिटरको उचाईमा अवस्थि कोमास गाउ बाट चारै तिरको दृष्य मनमोहक देखिन्थ्यो । बिभिन्न आकृतिका हिमालहरुको मुस्कुराई रहेका प‌‍ङतिहरुमा  अस्ताउन तर्खर गर्दै गरेका घामका पहेला किरणले थप आकर्षित बनाउदै गरेका देखिए पछि। भ्याँट कि भ्याँट रहर पुगुञ्जेल तस्विर र भिडियो खिचे। स्कूलका शिक्षकहरु संग हात मिलाउदै थेन्दुक र चिया खुवाउनु भएकामा धन्यवाद भन्दै बिदा भयौ।

आतारी लामाका घर फर्कदा पुल बनाउने गाउलेहरु फर्कदै गरेका देख्यौ। वडा अध्यक्षका श्रीमतीले खाना बनाउदै थिए। लामा पुजा पाठ गर्दै थिए। चिया पिउदै युवा वडा अध्यक्षलाई सोधे कहाँ पढ्नु भयो। काठमाण्डुको नामग्याला बोर्डिङ स्कूल बाट १२कक्षा पास गरे पश्चात गाउमा आए। गाउको बिकासको लागि राजनीति गर्न मन लाग्यो। वडा अध्यक्ष भए। गाउको बिकास गर्न मैले चाहेर पनि अलिक गाह्रो हुँदो रहेछ। मेरो वडाको जनताको बस्तिमा पुग्न २ दिन लाग्छ। मैले वडा अध्यक्षको भनाईलाई सहमती जनाए। तपाईको उमेर २१ अनि श्रीमतीको उमेर सोध्दा १९ बर्ष पुगेको बताए।  लामा पुजा पाठ समाप्त गरे पछि उहाँ संग कुराकानी गरे। हलेसी महादेश दर्शनका लागि धेरै पटक पुगी सक्नु भएको रहेछ। हलेसी महादेब थान दर्शन गर्न गए धेरै आयु बढ्ने बिश्वास सुनाए। आज खोलामा पुल बनाउदै गरेका बारेमा सोध्दा । गत साल पुल बगाएका थियो। मेरो छोरीको स्तन क्यान्सर निको भएको। उसको नाममा पुल बनाई दिएको कुरा बताए। बहुमपती प्रथा कोमास गाउमा पहिला देखिनै नभएको बताए लामा जीले। छोरी र श्रीमती अहिले काठमाण्डुमा बस्दै गरेको छ। साँझको खाना सिस्नोको तिहुन संग चामलको भात मिठो स्वाँदका साथ खायौ। लामाको बुहारीलाई भोली बिहान हाम्रा लागि ४ वटा रोटी बनाई दिनु होला हरि भाईले भने।

सुत्ने बेलामा हरि भाईले बताए यो औतारि लामा हो। ज्यादै प्रख्यात छ यो ठाउमा। केहि क्षणमै भुसुक्कै निदाए छौ।